Poznajemy drzewa i krzewy

Różnorodność biologiczna

Różnorodność biologiczna – to zróżnicowanie wszystkich żywych organizmów występujących na Ziemi w ekosystemach lądowych, morskich i słodkowodnych.

Rozpatrywana jest na poziomach:

  • genetycznym (bogactwo puli genowej, zmienność wewnątrzgatunkowa)
  • gatunkowym (zmienność międzygatunkowa)
  • ponadgatunkowym (różnorodność krajobrazów oraz zbiorowisk roślinnych).

Konwencja o różnorodności biologicznej

Konwencja o różnorodności biologicznej przyjęta podczas konferencji ONZ w Rio de Janerio w 1992 r. Podpisana została przez Polskę w 1996 r.

Cele konwencji to ochrona różnorodności biologicznej, zrównoważone użytkowanie jej elementów oraz uczciwy i sprawiedliwy podział korzyści wynikających z wykorzystywania zasobów genetycznych, w tym przez odpowiedni dostęp do zasobów genetycznych i odpowiedni transfer właściwych technologii, z uwzględnieniem wszystkich praw do tych zasobów i technologii, a także odpowiednie finansowanie.

Obowiązki wynikające z podpisania konwencji to m.in.:

  • opracowanie i wdrożenie krajowej strategii, planów i programów ochrony różnorodności biologicznej,
  • zidentyfikowanie składników różnorodności biologicznej, zwłaszcza ekosystemów i siedlisk o cechach pierwotnych lub bogatych w gatunki specyficzne dla danego obszaru,
  • ustanowienie systemów obszarów chronionych,
  • przywrócenie i odnowienie zniszczonych ekosystemów oraz restytucja gatunków zagrożonych,
  • ograniczenie lub likwidowanie populacji gatunków obcego pochodzenia.

Więcej informacji i tekst konwencji o różnorodności biologicznej na stronie internetowej Ministerstwa Środowiska: www.mos.gov.pl

Różnorodność genetyczna

Różnorodność genetyczna to zmienność puli genowej w obrębie gatunku lub populacji.

Zróżnicowanie wewnątrzgatunkowe drzew najlepiej poznane jest u roślin mających znaczenie gospodarcze w leśnictwie. Do takich gatunków należą głównie: sosna zwyczajna, świerk pospolity, jodła pospolita, buk pospolity, dąb szypułkowy i bezszypułkowy oraz modrzewie. Dobrze poznana jest również zmienność genetyczna drzew i krzewów rzadkich i chronionych, m.in. cisa pospolitego, brzozy ojcowskiej, jarząbu brekinii, sosny błotnej (Andrzejewski, Weigle 2003).

Różnorodność gatunkowa Polski

Na obszarze Polski stwierdzono występowanie około 60 108 gatunków żywych organizmów.

Różnorodność gatunkowa

Flora Polski liczy około 3000 gatunków roślin rodzimych i trwale zadomowionych. Wśród nich drzewa stanowią 2%, a krzewy – 7%.

Różnorodność zbiorowisk roślinnych

W Polsce stwierdzono występowanie 485 zespołów roślinnych w ekosystemach lądowych, słodkowodnych i morskich. Spośród nich udział powierzchniowy zbiorowisk leśnych wynosi około 29%. 

Różnorodność krajobrazów roślinnych

Rola drzew i krzewów rozpatrywana na poziomie różnorodności krajobrazów związana jest w występowaniem:

  • krajobrazów dużych i zwartych puszcz ze starymi, zgodnymi z siedliskiem drzewostanami,
  • krajobrazów swobodnie płynących rzek oraz ich dolin, z resztkami zarośli i lasów łęgowych,
  • krajobrazów rolniczych, złożonych z mozaiki pól, łąk, pastwisk i sadów, wraz z miedzami śródpolnymi, gdzie występują zadrzewienia i zakrzaczenia (np. czyżnie).
     

Zagrożenia różnorodności drzew i krzewów

  • Spadek różnorodności genetycznej na skutek: izolacji populacji, likwidacji i rozdrabniania płatów roślinności i siedlisk.
  • Wprowadzanie gatunków obcego pochodzenia, np. dębu czerwonego, czeremchy amerykańskiej, robinii akacjowej, klonu jesionolistnego. Powoduje to ich rozprzestrzenianie się i tym samym wypieranie gatunków rodzimych, a ponadto następuje krzyżowanie się gatunków rodzimych z gatunkami bądź odmianami obcego pochodzenia.

Zagrożenia różnorodności drzew i krzewów

  • Powstawanie mieszańców międzygatunkowych, co może powodować zanikanie genomu rodzimego gatunku. Przykładem jest obcy dla flory krajowej modrzew europejski, który tworzy mieszańce z dwoma podgatunkami naszego rodzimego modrzewia europejskiego.
  • Nieprawidłowa gospodarka leśna. Na poziomie genetycznym zalicza się tu hodowlę selektywną drzew leśnych, która polega na stosowaniu wybranego materiału rozmnażania, co powoduje ograniczenie różnorodności genetycznej drzew leśnych przez preferowanie określonych gatunków i ich ekotypów. Na poziomie gatunkowym niewłaściwa gospodarka leśna związana jest z tworzeniem monokultur drzew szpilkowych, czyli jednogatunkowych upraw drzew, głównie sosny i świerka.
     

Zagrożenia różnorodności drzew i krzewów

  • Zastępowanie tradycyjnych, starych odmian nowymi wysokowydajnymi np. drzew owocowych czy też wprowadzanie drzew o szybkim przyroście masy drewna, np. modrzewia japońskiego i różnych odmian topoli.
  • Bezpośrednie niszczenie i eksploatacja gatunków oraz zbiorowisk.
     

Zagrożenia różnorodności drzew i krzewów

  • Zmiany w siedlisku abiotycznym m.in. to: regulacja stosunków wodnych, tworzenie obwałowań koryt rzecznych oraz rozbudowa struktury rekreacyjnej. Przekształcenia siedlisk dokonywane w dolinach rzecznych wpływają na zmniejszanie się areału zwłaszcza lasów łęgowych.

Zagrożenia różnorodności drzew i krzewów

  • Przekształcenia zbiorowisk leśnych i krajobrazów na skutek rozwoju gospodarczego, m.in.: wzrostu urbanizacji, wzrostu zanieczyszczenia środowiska, rozwoju rolnictwa wielkopowierzchniowego.

Ochrona różnorodności biologicznej drzew i krzewów

  • ochrona obszarowa, zwłaszcza ustanawianie parków narodowych, rezerwatów, użytków ekologicznych, pomników przyrody
  • tworzenie czerwonych ksiąg i czerwonych list krajowych i regionalnych
Ochrona różnorodności biologicznej drzew i krzewów
Ochrona różnorodności biologicznej drzew i krzewów
Ochrona różnorodności biologicznej drzew i krzewów
Ochrona różnorodności biologicznej drzew i krzewów
Ochrona różnorodności biologicznej drzew i krzewów

Ochrona różnorodności biologicznej drzew i krzewów

  • tworzenie sadów starych odmian

Ochronie podlega pula genowa starych odmian drzew i krzewów owocowych. Jednocześnie stare sady stanowią ostoję dla wielu gatunków roślin i zwierząt, w tym zwłaszcza, owadów, ptaków i gryzoni. Jak również wzbogacają krajobraz, zwłaszcza gdy występują jako śródpolne zadrzewienia w wielkoobszarowych polach uprawnych.
Więcej informacji o starych sadach w książce „Ocalmy stare sady” autorstwa Andrzeja i Marty Jermaczek, wydanej przez Wyd. Klubu Przyrodników, Świebodzin 2003.
Zakładanie nowych sadów starych odmian realizowane jest m.in. w Dolinie Dolnej Wisły (http://stareodmiany.pl). Ponadto w ostatnich latach powstał taki sad w okolicach Trójmiasta, na terenie Leśnego Ogrodu Botanicznego w Marszewie, będącego w zarządzie Nadleśnictwa Gdańsk (Kosztele, papierówki i renety w Nadleśnictwie Gdańsk)

Ochrona różnorodności biologicznej drzew i krzewów

Ochrona różnorodności biologicznej drzew i krzewów

  • powstawanie banków genów
  • tworzenie ogrodów botanicznych i arboretów
  • umiarkowana eksploatacja zasobów przyrody
  • zrównoważony rozwój
  • edukacja ekologiczna

Wykorzystana literatura

Literatura:

  • Andrzejewski R., Weigle A. (red.) 2003. Różnorodność biologiczna Polski. Drugi polski raport – 10 lat po Rio. Narodowa Fundacja Ochrony Środowiska, Warszawa, ss. 284.
  • Simonides E. 2007. Ochrona przyrody. Wyd. UW, Warszawa, ss. 767.

Autorzy zdjęć:

  • R. Afranowicz, M. Lazarus
  • D. Ożarowski
  • Towarzystwo Przyjaciół Dolnej Wisły

Przejdź do góry strony